Welke les trekken we uit vier jaar oorlog?
Vandaag 24 februari is het vier jaar geleden dat Rusland Oekraïne aanviel. Het is een enorm bloedbad gebleken, er wordt uitgegaan van zo’n twee miljoen doden én gewonden aan beide kanten samen. Hoewel op dit moment aan een vredesakkoord wordt gewerkt is nog geen einde van de oorlog in zicht.
We roepen de partijen aan de onderhandelingstafel op om eindelijk tot bezinning te komen en een einde te maken aan dit bloedvergieten. De onderhandelingen lijken op dit moment in de kern te gaan over het vrijwillig opgeven van Oekraïens grondgebied. Controle over een vierkante meter land is geen mensenleven waard. Totdat er een duurzame overeenkomst is bereikt, is een staakt-het-vuren dringend nodig en moeten aanvallen op civiele infrastructuur stoppen. Een einde aan het geweld moet de hoogste prioriteit hebben.
Er zijn de afgelopen jaren al meerdere pogingen geweest om de oorlog door onderhandelingen te beëindigen. In april 2022, na een paar maanden oorlog, lag er een ontwerpakkoord na onderhandelingen in Turkije. Op dit moment lijkt er echter geen sprake van een spoedige vrede. Ook als het einde van de oorlog dichtbij is, is dat niet een garantie voor het uitblijven van wraak, en kans op hervatting van de oorlog.
Na 4 jaar oorlog kom ik tot de volgende conclusie.
Oorlogsdoelen, nederlagen en te claimen overwinningen
- Hoewel, zoals vanaf het begin van de oorlog gesteld, de oorlog illegaal was volgens internationaal recht, kon Rusland niet met geweld blijvend tot staan worden gebracht. Dat komt overeen met mijn verwachtingen in het voorjaar van 2022 dat Oekraïne de gestelde oorlogsdoelen niet kan halen. Dat waren het terugdringen van Rusland tot de bestandslijn van 24 februari 2022; het herstellen van staatsmacht over het gebied van de grenzen van 1991 noch het bereiken van regime change in Moskou. Oekraïne heeft na 2014 en 2015 opnieuw een deel van het grondgebied verloren. Dat is een ernstige nederlaag die zich lang zal doen voelen.
- Rusland lijkt zijn politieke hoofddoel wél te bereiken. Dat is de verhindering van de uitbreiding van de NAVO. Het NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne is onwaarschijnlijk. Dat kan door Rusland als strategische overwinning worden geclaimd. Dat moet ook tot een ernstige evaluatie leiden van het NAVO-uitbreidingsbeleid.
- Of het Rusland lukt te verhinderen dat Oekraïne indirect in de militaire en economische structuren van de Westerse macht wordt opgenomen is helemaal niet zeker. Er zal hoogstwaarschijnlijk een vorm van veiligheidsassistentie worden gegeven aan Oekraïne. De waarde dáárvan is momenteel onduidelijk.
- De afgelopen vier jaar heeft Rusland, naast verhindering van het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne, strategische nederlagen geleden. Dat zijn het NAVO-lidmaatschap van Finland en Zweden. Het argument dat geen militaire NAVO-installaties in Oekraïne konden worden toegestaan, verminderde na het NAVO-lidmaatschap met buurland Finland sterk in waarde. Bovendien zijn de andere acht oeverstaten van de Oostzee nu allemaal lid van de NAVO die een ronduit vijandige houding t.o.v. Rusland hebben. Daarnaast is er vanwege de oorlog een sterk verminderde toegang voor de Russische marine tot de Zwarte Zee. De wateren rondom de Noordpool ontwikkelen zich in snel tempo tot nieuw twistgebied. Het is mogelijk dat een vredesakkoord dit verandert, maar is niet zeker.
We zullen merken wat de propaganda-apparaten van de betrokken staten als ‘winst’ claimen.
Gevaar van revanchisme
- Aangenomen mag worden dat Rusland als gevolg van de enorme schade aan mensen en materieel vooralsnog weinig zin zal hebben de oorlog voort te zetten kort na een akkoord of evenmin om een nieuwe oorlog te beginnen. De reactie van de Russische burgermaatschappij op een vredesakkoord is onzeker en ook spannend, zeker na verloop van tijd, omdat er tijd komt voor verwerking van die oorlog en de enorme offers die zijn gebracht. Verondersteld mag worden dat de Russische maatschappij vooralsnog in een soort toestand komt als de VS na de nederlaag in de oorlog in Vietnam, nl. even geen oorlog meer. Dit werpt een heel ander licht op de voortdurende waarschuwingen in West-Europa van een aanstaande Russische aanval op een klein NAVO-land (als bijvoorbeeld Estland).
- De wijze waarop de oorlog politiek en maatschappelijk in beide landen zal worden verwerkt is onzeker en riskant. De vrede zal niet als rechtvaardig worden gevoeld in Oekraïne en aanleiding geven tot wraakgevoelens. Er mag een revanchistische beweging worden verwacht met grote politieke steun in Europese staten. Revanchisme is het willen terugveroveren van het verloren gegane deel van het land, waarbij van belang is op te merken dat een aanzienlijk deel van de Oekraïense krijgsmacht in handen is van uiterst-rechts dat er op dit moment naar blijft streven de oorlog te verlengen. Centraal probleem: kan verdere vernietiging van de Oekraïense maatschappij (met het risico van onderlinge gevechten of burgeroorlog) worden voorkomen?
- Ook mag onder de huidige omstandigheden worden aangenomen dat de enorme schade aan de Oekraïense maatschappij verrekend zal worden met Europese landen. Op dit moment circuleert een bedrag van bijna 600 miljard dollar aan schade. In Europese landen worden grote bedragen vrijgemaakt om dit mogelijk te maken. Maar 600 miljard dollar is het nog niet.
Westers beleid
- De eerste twee jaar van de oorlog bestond het Westerse beleid eruit Rusland te laten uitputten met behulp van Westerse wapens die aan Oekraïne ter beschikking werden gesteld. Met het aantreden van de regering Trump is het Amerikaanse beleid veranderd. Trump wil een buitenlandpolitiek waarin de economische eisen van nationalistisch Amerika centraal staan. Dat gaat vergezeld van een 19e-eeuwse vorm imperialisme. Dit heeft vergaande gevolgen voor alle verhoudingen in de wereld. Het is een omslagpunt in de Amerikaanse politiek, zeker als de komende verkiezingen voor het parlement in november 2026 en voor het nieuwe presidentschap in 2028 geen verandering opleveren.
Ten aanzien van de oorlog in Oekraïne oordeelden de VS, en dat is terecht, dat Oekraïne de oorspronkelijke gestelde oorlogsdoelen niet kon halen. Het uitputten van Rusland wordt ook als onmogelijk gezien. De VS besloten daarop geen wapens meer te geven. Wel overigens om wapens te verkopen via Europese landen. Ook startten de VS onderhandelingen om een einde aan de oorlog te maken en zelf voordelige economische en/of politieke akkoorden te sluiten met zowel Oekraïne als Rusland. Europa hield zich daarbij vooral afzijdig.
Verzwakking Rusland en Europese pijler NAVO
Het Westen is inmiddels sterk verdeeld. De NAVO-organisatie én de landen van de EU zijn momenteel nog steeds van mening dat Rusland verzwakt moet worden. Dat zal, zoals het er nu uitziet, ook na een eventueel vredesakkoord tussen Rusland, Oekraïne en de VS nog het geval zijn. Dat betekent voortgaande bewapening en een sterk vijandbeeld tegen Rusland. NAVO-landen bereiden zich momenteel concreet voor op een mogelijke confrontatie met Rusland.
In hoeverre dit beleid zal worden doorgezet hangt af van de verhoudingen ín de NAVO en de mate van succes van Rusland bij herintreding op de wereldmarkt. Als de Europese landen Rusland blijven boycotten, krijgen ze een kleinere politiek rol in de wereldeconomie.
- De EU-leiders willen de wapenwedloop met Rusland ook om een Europese pijler op te bouwen binnen de NAVO. Deze pijler moet of kan mettertijd een alternatief voor de NAVO zijn voor deze stroming in het Westen.
- De crisis in de NAVO liet zich al tijdje gelden, maar is inmiddels door de Amerikaanse overval op het soevereine land Venezuela maar ook door de dreigende inname van Groenland overduidelijk aan het licht getreden.
Escalatie ook met kernwapens
- De oorlog in Oekraïne heeft de proliferatie van kernwapens actueel gemaakt. Als eerste voorbeeld daarvan geldt het mogelijk delen van het Britse en/of het Franse kernwapen met andere Europese landen of met de EU. Het lijkt als het niet wordt verhinderd een kwestie van tijd voordat er veel meer kernwapenstaten zijn. Een absolute achteruitgang en een strategische nederlaag voor iedereen.
Militarisering van Nederland
- De oorlog in Oekraïne veroorzaakt de militarisering van de Nederlandse maatschappij. De regering Jetten is de meest militaristische sinds de Tweede Wereldoorlog. Dat krijgt vorm in een enorme verhoging van de Defensie-uitgaven; de vergroting van de krijgsmacht en de dienstplicht als reëel beleid in de naaste toekomst. Daarnaast wordt gestreefd naar de versterking van de wapenindustrie als vorm van industriepolitiek. Dat gaat ook gepaard met verschraling van de openbare discussie en het uitsluiten van afwijkende meningen of vredespleidooien.
Vredespolitiek
- Een oplossing voor de gevolgen van de oorlog in Oekraïne is een vredesakkoord voor héél Europa en dus een nieuwe veiligheidsarchitectuur. Dat zou een taak van de nieuwe regering, Jetten, moeten zijn daar aan te werken. In die uiteindelijk nieuwe constellatie moet de NAVO worden opgeheven.
- De oorlog is ook na vier jaar niet afgelopen en als er binnenkort een verhoopt staakt-het-vuren wordt overeengekomen is dat niet het einde van de wapenwedloop of een koude oorlog. Maatschappelijk discussie en verzet tegen militarisering is van het hoogste belang.
Daarom gaan wíj door.
Guido van Leemput
24 februari 2026
