Hoe verder? Drie scenario’s voor Oekraïne
‘Vandaag is de oorlog in Oekraïne vier jaar en één maand oud en het einde is niet in zicht. Wat zijn de verwachtingen voor de komende tijd? Al voor zijn verkiezing tot president beloofde Trump de oorlog in Oekraïne in zeer korte tijd te beëindigen. Dat is niet gebeurd, maar er is druk uitgeoefend op de oorlogvoerende partijen Rusland en Oekraïne om er mee te stoppen. Tot op dit moment is dat niet het geval.
Er is me gevraagd een drietal scenario’s te schetsen voor de komende periode. Voorspellen is een riskante bezigheid. Vele variabelen maken zoiets immers nogal hachelijk. De rest van dit jaar zijn voor de oorlog in Oekraïne twee externe factoren cruciaal. Met een beredeneerde gok kom ik vervolgens tot drie scenario’s.
De twee factoren buiten de oorlog in Oekraïne die er een sterke invloed op hebben:
Ten eerste: Een mogelijk lang aanslepende Iran-oorlog.
De gebeurtenissen van de afgelopen maand, sinds de Israëlisch-Amerikaanse aanvalsoorlog tegen Iran, hebben de internationale wanverhoudingen verdiept en de crises verder geëscaleerd. Naast de regionale oorlog in Oekraïne is er nu een regionale oorlog in het Midden-Oosten bijgekomen die grote delen van de wereld raken en die vergaande gevolgen heeft voor de politieke en economische situatie in de hele wereld. Wij hebben hier op deze plek al vier jaar gewaarschuwd voor escalatie en gemaand om door onderhandelingen de schade zo beperkt mogelijk te houden. Die escalatie is nu gaande.
De oorlog in Iran die op 28 februari begon heeft een wereldwijde escalatie opgeleverd voor de hoogte van grondstofprijzen. Dat alles leidt tot tekorten, verminderde kunstmestproductie, landbouwproductie en de productie van industriële goederen. De sociaaleconomische en politieke gevolgen daarvan zullen, dat is nu al duidelijk, lang aanhouden. Ook als die oorlog nu stopt.
Trump liet op maandag 9 maart weten dat hij Poetin nodig heeft om de wereldwijde economische en politieke gevolgen te matigen. Hij schortte Russische oliesancties op tot 11 april. Het betekent dat Ruslands positie in de wereld sterker wordt. Tevens ondermijnt het Amerikaanse besluit de Westerse Russische boycotpolitiek. Als dit doorzet is deze politiek failliet.
Gisteren, maandag 23 maart, heeft Trump het ultimatum van 48 uur om de Straat van Hormoes te openen met vijf dagen verlengd. Tot vrijdag lijkt er een soort pauze waarin onderhandelingen zouden kunnen worden gevoerd.
Ten tweede: De Amerikaanse parlementsverkiezingen
De binnenlandse Amerikaanse ontwikkelingen zijn van zeer groot belang. Dat geldt vooral de parlementsverkiezingen van begin november. De zogeheten Midterm-elections waarbij een geheel nieuw Huis van Afgevaardigden (435 leden) en een gedeeltelijk nieuwe Senaat (een derde van de 100 leden) worden gekozen. Ondanks alle bluf en intimidatie van Trump verliest hij momenteel aan populariteit. Verlies van de verkiezingen kan het Make America Great Again-project bedreigen dat Trump nu met grote vaart uitvoert. Er is hem zeer veel aan gelegen om de verkiezingen te winnen. Daarbij doet hij er alles aan om de vredeskampioen te lijken. Dat wil zeggen door vooral voordelige (vredes)akkoorden of gunstige overeenkomsten voor de Amerikaanse economie te sluiten. Tegen die achtergrond is Trump gebaat bij een snel einde van de oorlog in Oekraïne en het terugbrengen van Rusland op de wereldmarkt van grondstoffen om de wereldprijs te drukken. Beide elementen zijn belangrijk voor de huidige Amerikaanse politiek.
Dan de drie beloofde scenario’s.
Scenario 1 Een staakt-het-vuren in de zomer van 2026
Nog voor de oorlog in het Midden-Oosten begon waren er drie rondes van directe onderhandelingen geweest tussen Rusland, de VS en Oekraïne. Daarbij bleek dat op tal van gecompliceerde onderwerpen vorderingen waren gemaakt. Daarover zou begin maart verder worden gepraat. Maar als gevolg van de oorlog zijn de driehoeks-onderhandelingen uitgesteld.
Al in februari liet de Oekraïense delegatie weten dat president Trump in juni een akkoord wilde bewerkstellingen. Dat tijdstip zou in het voordeel van de Amerikaanse president zijn, want hij kan de parlementsverkiezingen van 3 november ingaan met reclame voor een vredesakkoord. Dat voordeel kan, vermoed ik, ook nog gelden als het wat later in de zomer tot een staakt-het-vuren komt.
Het afgelopen weekend van 21 en 22 maart hebben de VS en Oekraïne opnieuw onderling gesproken. Rusland was daar niet bij betrokken. Zelenski wil een snel einde aan de oorlog en heeft om een duidelijk tijdsschema gevraagd aan de VS.
Centraal twistpunt lijkt nu de geografische grens van een vredesakkoord. Oekraïne wil de huidige contract- of frontlijn. Rusland wil de hele Donbas. Daarvoor moet nog een aantal vierkante kilometers veroveren. Rusland is afgelopen weekend een offensief begonnen met de bedoeling om de hele provincie Donetsk te veroveren. Daarvoor moet een rij van versterkt verdedigde steden worden veroverd. Het verloop van dit offensief zal de onderhandelingen over een nieuwe bestandslijn natuurlijk beïnvloeden.
Afhankelijk van het verloop van dit offensief en dus ook van de verder toegenomen graad van uitputting van beide landen, wordt een staakt-het-vuren overeengekomen. Zo’n overeenkomst is minimaal maar wel cruciaal voor het doen stoppen van het geweld. Het zegt weinig over toekomstige vrede en veiligheid tussen de oorlogvoerende landen of de rest van Europa. Of daar later aan gewerkt kan worden, hangt van een aantal grotere zaken af.
Scenario 2: De oorlog gaat voort tot eind 2026
Als gevolg van de oorlog in het Midden-Oosten wacht Rusland de ontwikkelingen op de energiemarkt gewoon af. De oplopende prijzen voor energie, voedsel en industrieproducten is in relatief Russisch voordeel en zeker in Oekraïens nadeel. Dat levert Rusland geld in het laatje én een afbrokkelend sanctiebeleid tegen Rusland. Oekraïne moet bijvoorbeeld kampen met een dure oogst als gevolg van hoge kunstmestprijzen.
Daarnaast wacht Rusland ook de crisis in de Westerse verhoudingen af. De VS waarmee een plan bestaat om een aparte handelsovereenkomst te sluiten, kan in de ogen van Rusland wel even wachten om Rusland de kans te geven de eisen wat te verscherpen.
De EU-landen komen in het voorjaar en de zomer tot een breed besef dat een staakt-het-vuren of vredesovereenkomst alles is wat er nog op zit aan effectief beleid. Dat betekent dat de EU ook onderhandelingen met Rusland beginnen. Tegelijkertijd wil de EU Oekraïne verankeren in de Europese invloedssfeer en blijft het betalen voor wapens en begrotingstekorten van Oekraïne. Deze situatie van oplopende spanningen in de NAVO en uitputting van Oekraïne zal tekenend zijn voor de militair-politieke situatie tot de uitslag van de Amerikaanse midterm bekend is.
Scenario 3: De oorlog gaat door enige tijd na de Amerikaanse verkiezingen
Als de Amerikaanse verkiezingen van 3 november een duidelijke nederlaag voor de Republikeinen opleveren, én als de interne situatie in de VS stabiel blijft, dat wil zeggen zonder verzet van de regering tegen de uitslag, dan is Trump in zijn macht gekortwiekt.
Dat betekent waarschijnlijk dat de Europese NAVO-landen hopen op herstel van een gestabiliseerde situatie ín de NAVO. Afhankelijk van de situatie op het slagveld kan dit betekenen dat de NAVO gezamenlijk onderhandelingen met Rusland móet aangaan over het beëindigen van de oorlog.
Als de Republikeinen de verkiezingen winnen dan is het beleid van Trump (inclusief de grote aanvalsoorlog zoals op Iran) gesteund uit de Kamers van het parlement. Dan kan Trump verder werken aan ‘gunstige deals’. Dat betekent in de eerste plaats een lucratief contract met Rusland en het dwingen van Oekraïne tot zowat iedere deal die de situatie op het slagveld afdwingt. Europa moet daar in mee en de defensie-uitgaven gaan besteden in de Amerikaanse wapenindustrie.
Tot slot
Dit zijn maar drie mogelijkheden van de vele varianten die er zijn uit te denken. Ik had het eerste scenario een serieuze kans gegeven als de oorlog in het Midden-Oosten niet was uitgebroken. Maar het kan nog wel. Als tenminste die oorlog in Iran stopt in de komende dagen en de olie-uitvoer onmiddellijk op gang komt.
In alle gevallen is een actieve krachtsinspanning nodig om door middel van diplomatie een einde aan deze oorlog te maken. Diezelfde krachtsinspanning moet leiden tot aanvullende onderhandelingen over een vermindering van de wapenwedloop en spanningen in Europa. Maar dat is zeker iets voor 2027. Als het er ooit van komt.
De kans is groot dat het allemaal anders gaat.
Graag tot 24 juli.
Guido van Leemput
