Is het einde van de oorlog in zicht?
Vandaag viert de republiek Oekraïne zijn 35ste verjaardag. In die periode kende het land drie revoluties. En intussen is de laatste oorlog ook precies vandaag 4,5 jaar bezig. De situatie van het arme land is verschrikkelijk. Het aantal doden dat in die 4,5 jaar gevallen loopt in de honderdduizenden, het sterftecijfer is drie keer hoger dan het geboortecijfer en de omvang van de bevolking is dramatisch afgenomen. Militaire en economische steun is onontbeerlijk.
Tegelijkertijd slaagt de Oekraïense wapenindustrie erin hoogst innovatief te zijn.Het aantal Oekraïense drones en raketten dat Rusland treft in het achterland op olieraffinaderijen, fabrieken en grote winkels is steeds groter en succesvoller in het treffen van de Russische oorlogsmachine dan ooit. Maar de Russische bommencampagne gaat ook steeds ongenadiger door. Dat roept, zeker vandaag bij de verjaardag, de vraag op stopt de oorlog in Oekraïne binnenkort. En wat is dat, binnenkort?
De oorlog in Oekraïne is een uitputtingsoorlog. De oorlogvoerende landen proberen elkaar dusdanig te beschadigen dat er een opgeeft. De eisen van Rusland concentreren zich momenteel op capitulatie van de provincie Donetsk en het afzien van het NAVO-lidmaatschap. Maar het hoopt dat Oekraïne ineenstort en daardoor hardere voorwaarden kan opleggen. Oekraïne eiste jarenlang de overwinning op en vraagt om een onmiddellijk staakt-het-vuren. Maakt een onderhandeld einde ook kans? Wat is te verwachten in de winter van 2026-27? Een beredeneerde gok over het verloop van de oorlog.
Dat brengt me op de volgende onderwerpen
- Onderhandelingsvoorstel Zelensky
- Militaire situatie, luchtfront
- Scenario’s voor de oorlog
- De politieke crisis in de staat Oekraïne
- Massale dienstweigering als maatschappelijke crisis in de Oekraïne
- De peoples military industrial complex. Tot in Nederland aan toe.
- Scenario’s voor een oplossing
Onderhandelingsvoorstel Zelensky
Gisteren, zondag 23 augustus, maakte Zelensky een vredesvoorstel bekend. Hij benadrukt dat het plan afkomstig is van zowel de VS, De EU en Oekraïne samen en nog in de ontwerpfase verkeert. Het bevat de volgende drie punten:
- een staakt-het-vuren
- de instelling van een economische vrijhandelszone uit een niet nader genoemd gebied (het zou zo maar de provincie Donetsk kunnen zijn) waar de troepen van beide landen uitgaan en waar een stabilisatiemacht wordt ingesteld (niet vermeld uit welke landen deze komt maar zou maar wat EU-landen kunnen zijn)
- de instelling van veiligheidsgaranties door Westerse machten.
Zelensky meldt erbij dat de VS zijn eigen vredesplannen heeft, waarvan de inhoud niet duidelijk is. De punten circuleren overigens al een tijdje. Ze zijn niet uitgekristalliseerd. Het is vooral een bericht voor de Oekraïense bevolking dat de regering bereid is tot zware concessies.
Militaire situatie, het front door de lucht
Op dit moment, in de nazomer van 2026, zijn er twee fronten. Het gaat om het landfront en het luchtfront die relatief los van elkaar staan. Het eerste is het 1200 km lange front dat zich krult door het zuiden en oosten van Oekraïne en dat zo goed als vastzit. Het is de loopgravenoorlog van de 21ste eeuw. Niemandsland, het gebied tussen de twee fronten is anders dan in de oorlogen van de 20ste eeuw soms wel 20 km breed. Deze grijze zone wordt gecontroleerd door drones die iedereen bedreigen die zich laat zien. Sneuvelen is dan heel dichtbij. Daarom ligt het vastgelopen front niet precies vast. Er is een ruime overloopzone. Wie grondgebied wil innemen moet de grijze zone opschuiven. Dat is een bloedige operatie.
Oekraïne heeft de afgelopen ijskoude winter overleefd. Een deel van de productie van elektriciteit en daarmee de militair-industriële productie heeft de ongenadige Russische luchtbombardementen doorstaan. Oekraïne is er zelfs in geslaagd een militair-industrieel complex op te bouwen dat een grote technologische vlucht heeft genomen met de ontwikkeling van tal van drones voor de zeer nabije oorlog tot lange afstandsdrones en raketten.
Deze oorlog escaleert pijlsnel, waarbij ook opnieuw voedselexporten doelwit zijn. In het begin van de oorlog werd gevreesd voor bezetting van zuid-Oekraïne zodat het land van de zee zou worden afgesloten. Een bezetting op land is voorkomen, maar de bommencampagne op Odesa en andere uitvoerhavens dreigt de Oekraïense economie de toegang tot de zee te verliezen. Bombardementen op Donauhavens verhinderen transport over de rivier. Het risico groeit dat NAVO-lidstaten worden geraakt en de oorlog met het Westen escaleert.
Feit is dat ook Rusland pijlsnel leert van de technologische ontwikkelingen. Een noviteit is de inzet van rondhangende drones die geen vaste koers hebben en toch hun doel vinden. De technische noviteiten zijn letterlijk niet van de lucht.
De zwakte van Oekraïne is het enorme gebrek aan luchtafweer en vooral van PAC-3 Patriotafweerraketten. President Zelensky smeekt en bidt in de VS om Patriots. Hij noemt aantallen, minimaal 300 in totaal, 50 per maand, waarvan hij weet dat hij ze niet krijgt. Ook als de VS zouden willen, gaat het niet meer. Ze zijn verschoten afgelopen zomer in de oorlog tegen Iran.
Scenario’s voor de oorlog
Er zijn verschillende scenario’s denkbaar. Het is mogelijk dat Oekraïne in april volgend jaar de winter heeft overleefd. Dan ontstaat een nieuw situatie. Rusland eist dat Oekraïne de provincie Donetsk opgeeft. Dat wordt geweigerd. Rusland gaat door tot dat gelukt is. Dat kan jaren duren. Rusland stuurt nog tienduizenden arme drommels de grijze zone in om de frontlijn te verleggen.
Om dit te voorkomen schiet Rusland de hele energie-infrastructuur van Oekraïne in puin, waardoor er geen elektriciteit is, het land in de kou komt te zitten, en er geen wapenproductie of aanvoer van troepen en materieel naar het front meer mogelijk is. Bovendien wordt geprobeerd de havens van Oekraïne onbruikbaar te maken voor export. Daarmee wordt geprobeerd van Oekraïne een land-locked land te maken.
Dat beïnvloedt vervolgens het verloop van de landoorlog, want Oekraïne krijgt niet of nauwelijks nog aanvoer van wapens en soldaten. Zo hoopt Rusland Oekraïne op de knieën te krijgen.
Toch blijft er de mogelijkheid dat Oekraïne de winter kan uitzitten en Rusland ook sterk verzwakt. Oekraïne schiet een massa drones en raketten af op Russische infrastructuur. Op dit moment is de verwachting dat Rusland dat kan doorstaan.
Naarmate de situatie aan deze fronten penibeler wordt komen onderhandelingsinitiatieven meer in beeld. Zie ook mijn opmerkingen aan het begin.
Politieke crisis
Vorige maand ben ik uitvoerig ingegaan op de politieke crisis aan de top van de Oekraïense staat. President Zelensky ontsloeg de populaire minister van Defensie, Fedorov. Daarop kwam een maatschappelijke reactie met demonstraties voor Fedorov en tegen de staf-chef van de krijgsmacht Syrskyi. Het resultaat was dat ze allebei ontslagen werden. Fedorov legde zich er niet bij neer. Opnieuw was er een demonstratie in Kyiv en vervolgens
eiste hij verkiezingen in oorlogstijd. Hij rekent er op Zelensky die verkiezingen in ieder geval niet wint. Maar Fedorov overspeelde zijn hand. Ook bij zijn eigen supporters is er geen steun voor om in deze penibele omstandigheden verkiezingen uit te schrijven.
Tegelijkertijd werden opnieuw mensen opgepakt wegens corruptie in de hoogste kringen rond de president. Het bevestigt opnieuw dat corruptie – een ernstig bezwaar voor EU-toetreding – nog steeds voortwoekert in de allerhoogste kringen. Dat was al een probleem en de oorlog heeft dat nog verergerd. Aan de top vindt men eigenlijk dat corruptie niet hoeft te worden uitgebannen, maar onder controle gehouden. Een opvatting die de moraal ondermijnt van de hele maatschappij. De afgelopen dagen heeft deze crisis zich verdiept met de beschuldiging dat Zelensky zelf bij corruptie betrokken is.
Dienstplichtontduiking
Al vanaf de start van de oorlog viel te verwachten dat de animo om te gaan vechten sterk zou verminderen als de oorlog langer zou duren en niet zo succesvol zou zijn, als werd gehoopt of gedacht. Het probleem van dienstplichtontwijking is inmiddels zo massaal, dat de nationale eenheid van het begin totaal lijkt weggeëbd. De rekrutering gebeurt op een ongekend brute wijze, door ontvoering van alleen op straat lopende mannen door de geüniformeerde mannen van wat Ts-se-ka wordt genoemd. De TCC-dienst.
Het spontane verzet tegen afzonderlijke kidnapping groeit, van het filmen van de ontvoering, tot het gewelddadige verzet. Aanvankelijk van vrouwen met blote handen, (het verzet tegen de oorlog is feministisch, zoals ik vorig jaar hier al eens opmerkte), ook van oudere mensen (grootouders) met bezemsteel en schoffel; en samenwerkende jonge mannen die met welgemikte karatetrappen en vuistslagen een ontvoerde jongeman uit een busje ontzetten. Inmiddels is de een dode rekruteringsofficier op straat aangetroffen. In zijn nek gestoken. De eerste publicaties nemen de term ‘burgeroorlog’ in de mond.
Dienstplichtontduiking is een nog tamelijk ongeorganiseerde vorm van maatschappelijk verzet tegen de oorlog. Er bestaan Telegram-groepen op internet waarin informatie wordt uitgewisseld, maar die heeft naar mijn weten nog geen politieke vorm gekregen.
Er is een zeer kleine groep pacifistische principiële dienstweigeraars die door de overheid wordt vervolgd. Ze hebben een heel andere aanpak, maar de ontduikingsgolf die de laatste jaren is gegroeid is vooral uitdrukking van aanpassing en ontwijking, meer dan van directe politieke confrontatie. Maar de massa van deze groep vormt inmiddels een zeer groot politiek probleem. Er zouden zich dit jaar geen vrijwilligers hebben gemeld en zelfs soldaten die naar Duitsland voor militaire opleiding worden gestuurd, deserteren bij bosjes.
Dienstplichtontwijking en corruptie
Dienstplichtontduiking is ook een bron van corruptie die soms groteske vorm aanneemt. Zo is het kennelijk mogelijk om als simulant in een ambulance het land uitgebracht te worden.
Onlangs werd een tarievenlijst gepubliceerd. De prijzen variëren door heel Oekraïne. Het gemiddelde maandsalaris is 700 dollar, maar dit zijn de prijzen:
- 6.000 dollar om niet door de Tetseka meegenomen te worden
- 10.000 dollar voor speciale vluchtvorm.
- 50.000 dollar om gehandicapten status te faken of uit de database verwijderd te worden.
De betrouwbaarheid van de lijst is moeilijk te controleren. Maar ook de weggestuurde minister Fedorov was dit een doorn in het oog. Hij stelde dat zowel corruptiebestrijding als een goed bestuur van legercommandanten de motivatie in de bevolking om te vechten zou kunnen herstellen.
Scenario’s voor een uitkomst
Het is dus mogelijk dat de oorlog nog lang duurt. Maar het zou ook kunnen dat er spoedig een einde komt. Naast het plan waar Zelensky gisteren over sprak waren er steeds berichten over onderhandelingen op laag diplomatiek niveau of via de achterdeur, ‘track two’ in diplomatenjargon. Daarnaast kunnen we ervan uitgaan dat Trump graag nog voor de Amerikaanse parlementsverkiezingen op 3 november ‘een deal’ zal willen lanceren.
Wat zijn de modellen die in overweging kunnen worden genomen? De uitkomst van de oorlog in Korea in 1953 wordt al jaren als meest waarschijnlijke scenario gezien. Er werd in Korea in een staakt-het-vuren overeenkomst gesloten en daarna nooit meer een vredesakkoord. Dat duurt al 73 jaar tot op de dag van vandaag.
Het tweede model is dat van de deling van Duitsland tussen 1945 en 1989. Daarbij ontstonden twee staten, waarvan de DDR na de val van de Sovjet-Unie in 1989 werd overgenomen door de Bondsrepubliek. Oekraïne zou zich nu dan in de situatie van 1945 bevinden. Het deel dat sinds 2014 is bezet kan dan met Oost-Duitsland worden vergeleken.
Tenslotte wordt al jarenlang gesproken over finlandisering. Nadat Finland in de oorlog met de Sovjet-Unie in 1940 een groot stuk van het grondgebied verloor (Karelië), maar als neutraal land voortbestond, wordt gesproken van finlandisering. Een onafhankelijke republiek die op het westen was gericht maar neutraal in de Koude Oorlog. Sinds de oorlog in Oekraïne is Finland niet meer neutraal maar onderdeel van de NAVO.
Deze drie zouden de optimistische scenario’s kunnen worden genoemd. Daarnaast is er het angstvisioen dat Oekraïne het meest noordelijke land van het Mondiale Zuiden wordt. Daarbij variëren de voorbeelden van het lot van Afghanistan, tot dat van Libië en Syrië. Ook Israël wordt genoemd als westers fort in een vijandige omgeving.
Dat alles stemt niet vrolijk. Niet alleen brullen nog steeds de wapens. Maar ook de door ons gevreesde escalatie naar een veel grotere oorlog is nog steeds niet uitgesloten.
Graag tot 24 september!
Guido van Leemput is mede-initiatiefnemer van Stop de Oorlog Amsterdam. Hij was eerder mede-oprichter van het Amsterdams Vredesinitiatief, dat is opgegaan in Stop de Oorlog Amsterdam.
