Hoe de twee oorlogen elkaar steeds meer kruisen
De ontwikkelingen in de oorlog in Oekraïne worden momenteel doorkruist door de oorlog in het Midden-Oosten.
Die begon op zaterdag 28 februari met de Israëlisch-Amerikaanse aanval op Iran. Maar met aanvallen op Amerikaanse bases in de buurlanden en de gijzeling van de energieprijzen op de wereldmarkt door het afknijpen van de Straat van Hormoez, heeft de Iraanse reactie een onverwacht harde klap uitgedeeld aan de machtspositie van de VS. De geëscaleerde oorlog raakt inmiddels zo’n vijftien landen. Letterlijk. Daarbij loopt ook de escalatie in Libanon en in Irak hoog op.
Het effect van de nieuwe oorlog op de energieprijzen betreft niet alleen olie en gas, maar ook de prijs van kunstmest, van groot belang voor de landbouw in grote delen van de wereld en van industriële producten als aluminium die met zeer veel energie worden gemaakt.
De duur van de oorlog in het Midden-Oosten bepaalt uiteindelijk hoe ernstig de gevolgen zullen zijn voor de oorlog in Oekraïne en de positie van de oorlogvoerende landen: Rusland, Oekraïne, en de Westerse landen die actief bijdragen aan de oorlog. Iedere week telt. Er verschijnen al analyses dat Rusland de winnaar is van de situatie.
Botsing van grootmachten
In mijn update van 5 maart vroeg ik mij af of de oorlog in Oekraïne zou samenvloeien met die in het Midden-Oosten. Nu, tien dagen later, is duidelijk dat sprake is van grote wederzijdse beïnvloeding. Er is weliswaar geen rechtstreeks verband in de escalatie naar de oorlog in het Midden-Oosten, maar er zijn veel dwarsverbanden die ieder voor zich tot nieuwe conflicten en oorlogen kunnen leiden.
De oorlog in het Midden-Oosten verscherpt de gespannen machtsverhoudingen in de wereld. Dit past in mijn eerdere analyse dat botsingen tussen grootmachten zullen toenemen, met de oorlog in Oekraïne als kantelpunt in de wereldgeschiedenis.
De Amerikaanse president heeft in het openbaar zijn hulpeloosheid tentoongespreid door een aantal landen te vragen met hun marineschepen de koopvaardij in de Straat van Hormoez te escorteren. Feit is dat ook tijdens de blokkade de facto de olie-uitvoer naar China wel degelijk is doorgegaan. Sterker nog, sinds begin van het jaar heeft China op de huidige situatie vooruitgelopen door meer olie te importeren dan voorheen. Iedere week dat de oorlog om de olie-uitvoer voortduurt, groeit de enorme schade aan de wereldeconomie. Maar ook verandert dit de onderlinge verhoudingen tussen de grootmachten. Daarbij wordt de positie van China gunstiger.
Energieprijzen en Amerikaanse verkiezingen
De duur van de oorlog in het Midden-Oosten en de daarmee verbonden wereldwijde energiecrisis zijn bepalend voor de voortgang van de oorlog in Oekraïne. Ook hebben ze grote invloed op de onderlinge westerse verhoudingen en meningsverschillen over die Europese oorlog.
Het verloop van de oorlog in het Midden-Oosten heeft ook gevolgen voor de positie van de Amerikaanse regering in eigen land. De regering Trump is al begonnen met de verkiezingscampagne voor de parlementsverkiezingen op 3 november 2026 (de ‘Mid-Term’). Als Trump zijn parlementaire meerderheid behoudt, zal dat een andere reactie onder Europese landen uitlokken dan wanneer hij die verkiezingen verliest. Maar met de de facto blokkade van de Straat van Hormoez wordt het steeds moeilijker om die uitkomst af te wachten. En als Trump zich in eigen land als vredeskampioen wil blijven presenteren, moet hij heel snel aansprekende resultaten laten zien om de kansen van de Republikeinen op 3 november te vergroten. Voor de rest van de wereld is november nog heel ver weg. En in de tussentijd kan er nog zeer veel gebeuren.
De Russische positie na 28 februari
Het toenemende isolement van de Amerikaanse positie blijkt niet alleen uit de hulproep om militaire escortes in de Perzische Golf. De Amerikaanse regering heeft tevens besloten om de economische sancties tegen Rusland tijdelijk op te schorten, tot 11 april. Hierdoor kunnen olie-importerende landen weer Russische olie kopen. De bedoeling is om de wereldprijs van olie te verlagen. Maar de maatregel heeft inmiddels al miljarden dollars in het laatje van Rusland gebracht. Dit doorkruist het plan om met economische druk Rusland op te knieën te brengen. In hoeverre daar daadwerkelijk kans op was, is onderwerp van debat. Er wordt niet getwijfeld aan het positieve effect van deze eenzijdig genomen Amerikaanse maatregel.
De Amerikaanse hulpeloosheid en het ontbreken van planning blijkt ook uit hun verzoek aan Israël om niet te mikken op Iraanse olie-installaties. Dit laat nog eens zien hoe groot de afhankelijkheid is van de olieprijs voor de Amerikaanse regering.
De positie van de EU na 28 februari
In de EU gaat intussen de discussie over sancties tegen Rusland op scherpe toon verder. Afgelopen winter strandde het onteigenen van Russische tegoeden op Europese banken op sterke Belgische onwil. Onze zuiderburen voorzagen vérstrekkende nadelige gevolgen voor de betrouwbaarheid van hun financiële positie als deze roof was goedgekeurd. Het daaropvolgende pakket van afzonderlijke landen om 90 miljard euro aan Oekraïne te lenen stuitte vervolgens op een veto van Hongarije en Slowakije. Intussen hebben enkele landen in Noord-Europa en de Baltische staten nu een lening aan Oekraïne aangeboden, niet voor twee jaar maar voor een half jaar.
Een Hongaars veto trof ook het plan voor een 20e sanctiepakket van de EU tegen Rusland. De Belgische premier Bart de Wever trok uit dit alles op 14 maart een opmerkelijke conclusie: Als militaire steun niet voldoende is om Oekraïne te laten winnen, en economische strafmaatregelen evenmin werken dan rest nog maar één uitweg: overgaan tot een Europese poging te onderhandelen met Rusland. Daarmee doorbrak De Wever een taboe. De ernst en de gevolgen van deze uitspraak is op dit moment nog niet zeker. Het zou een absolute erkenning zijn van de barre werkelijkheid en daarmee een stap voorwaarts.
De Oekraïense positie na 28 februari
De uitspraak van De Wever krijgt scherpte nu de positie van de VS in de oorlog in Oekraïne en vooral in de onderhandelingen steeds vager wordt.
In de weken voor de Israëlisch-Amerikaanse aanval op Iran werd al bekend dat de VS zo snel mogelijk een akkoord voor een staakt-het-vuren in de oorlog in Oekraïne wilde sluiten. Als ideaal moment werd de maand juni genoemd. De gedachte hierachter was dat de Amerikaanse president dan de vrede kon rondbazuinen en daarmee de verkiezingsstrijd van november aangaan.
De Oekraïense positie op het slagveld is de afgelopen drie weken gestabiliseerd. Er is weinig grondgebied meer verloren, daarnaast zijn de luchtaanvallen van Rusland weerstaan. Intussen kan ook de vrieskou niet meer als extra wapen worden ingezet: de vorstperiode is voorbij.
Maar in de oorlog in het Midden-Oosten zijn door de VS zoveel tomahawk-kruisraketten gebruikt en nog steeds nodig, dat de nog steeds levende Oekraïense vraag naar levering van deze kruisraket steeds onrealistischer wordt. Daarmee wordt ook de capaciteit om Rusland op strategische plaatsen te raken verder beperkt.
Aanvallen met kruisraketten van westerse makelij zijn de afgelopen week wel degelijk uitgevoerd. Daarbij ging het om de Frans-Britse Storm Shadow die een olie-installatie in Rusland raakte.
De Shahed-drones en luchtafweer
In de eerste twaalf dagen van de oorlog hebben de VS en de Golfstaten in het Midden-Oosten al meer 1000 afweerraketten van het type Patriot PAC-3 afgeschoten tegen inkomende Iraanse drones. Dat is veel meer dan het aantal projectielen van dit type dat de afgelopen jaren aan Oekraïne is geleverd. Dat waren er tussen de 600 en 800, afhankelijk van de bron.
De firma Lockheed produceert er zo’n 600 per jaar. Dit betekent domweg dat de afgelopen 12 dagen er al twee productiejaren doorheen zijn geschoten. Lockheed is bezig de productie op te voeren, tot 2000 stuks, maar het duurt lang voordat al die Patriots er ook werkelijk zijn.
Een ander rechtstreeks militair verband tussen de twee oorlogen is het gebruik door Rusland van Iraanse Shahed-drones in de afgelopen jaren. Geruchten over levering van militaire ervaringen door Rusland van deze wapens zijn hardnekkig. Deze inlichtingen helpen Iran bij het gebruik van deze drones tegen de Amerikaanse bases en olievoorraden in de landen aan de Perzische Golf.
Oekraïne heeft zijn eigen ervaringen met de bestrijding van Shahed-drones te koop aangeboden aan de Arabische landen die door Iran met dit wapen worden aangevallen. Dit heeft vooral politieke betekenis, omdat vooralsnog Oekraïne alle dronebestrijdingsmiddelen kan gebruiken tegen de onverminderd intensieve Russische aanvallen.
Hetzelfde aanbod deed Oekraïne ook aan de VS maar dit werd door Trump hooghartig afgewezen. Opnieuw een moment waarop president Zelensky zijn hand overspeelde. ’We hebben geen hulp nodig van Oekraïne.’
Iran heeft inmiddels Oekraïne beschuldigd van levering van drone-interceptoren aan Israël. Daarmee heeft het een vijandige verklaring van Iran gekregen, dat het nu een doelwit van Iran is. Israël is een van de hoofdaanvallers op Iran. Ongeacht of dit dreigement wordt waargemaakt, is dit een vervlechting van de beide oorlogen.
Nieuwe onderhandelingen
Toch zijn er plannen van een nieuwe ronde van trilaterale onderhandelingen tussen Rusland, Oekraïne en de VS. Die zou dan niet in de Verenigde Arabische Emiraten moeten plaats hebben, maar in Turkije of Zwitserland. Onderwerpen zijn de inmiddels routinematige uitwisseling van gevangenen maar misschien zelfs een ontmoeting van de leiders. Dat zou groot nieuws zijn. Bovendien dringt Oekraïne eropaan dat ook vertegenwoordigers van de EU aanschuiven.
Waar is de uitgang van de oorlog in Iran?
Ondanks de plannen voor trilaterale vervolgonderhandelingen over de oorlog in Oekraïne op wellicht korte termijn, heeft het er alle schijn van dat beëindiging van de oorlog in het Midden-Oosten de kansen op een staakt-het-vuren vergroot. Het voortwoekeren van de oorlog in het Midden-Oosten maakt de situatie daarentegen nog uitzichtlozer.
Graag tot 24 maart op het Spui in Amsterdam
Guido van Leemput
