De zware keuze voor de regering Zelensky
Vandaag duurt de oorlog in Oekraïne vier jaar en zeven maanden en we staan aan het begin van de herfst met veel regen en dalende temperaturen. Het front wordt nat en modderig en nog zwaarder dan het al is. We staan ook aan de vooravond van nachtvorst, die naast de beproeving voor de frontsoldaten ook de ellende van de burgerbevolking in koude woningen vergroot. Zeker als daarna Generaal Winter toeslaat met wekenlange strenge vorst.
Wie houdt deze uitputtingsoorlog het langst vol en wat wordt de prijs voor de oorlogvoerende partijen. Is het dringend gewenste staakt-het-vuren op korte termijn te verwachten, met de huidige frontlijn als nieuwe de facto grens? Of gaat de oorlog nog de hele winter door, waarbij Rusland de oorlogsinzet waarschijnlijk volhoudt en Oekraïne waarschijnlijk niet? Veranderen de voorwaarden voor een akkoord als de oorlog nog langer wordt doorgezet? En wat kunnen de onverwachte gevolgen zijn? De regering Poetin lijkt op dit moment niet van koers te zullen veranderen De regering Zelensky staat voor een onmogelijke keuze.
Betekenis van de Russische verkiezingsuitslag
Het afgelopen weekend werden er in Rusland parlementsverkiezingen gehouden. Het waren nepverkiezingen. De Russische regering sloot bijvoorbeeld de uitgesproken anti-oorlogspartij Yablenko van deelname uit. Er wordt stilletjes gemord onder de bevolking, zo is duidelijk, maar gestemd zoals het hoort. Poetin wint. In het algemeen wordt aangenomen dat de ‘gewonnen’ verkiezingen een steunstemming voor Poetin en de oorlog in Oekraïne zouden moeten zijn. Van een politieke bedreiging of verzwakking van de machtspositie van de president is op dit moment niets te merken. Een verzwakte economie als gevolg van de door Oekraïense bombardementen aangebrachte schade lijkt niet genoeg voor onmiddellijk inbinden. Betekent het dat de Russische regering geneigd zal zijn om bij nieuwe onderhandelingen toe te geven op sommige van de omstreden punten? Zoals de Oekraïense capitulatie in Donetsk, de erkenning van het verlies van vijf oblasten en een neutrale positie voor Oekraïne in de internationale verhoudingen. Daar lijkt het niet op.
Het dilemma van de regering Zelensky
Het is hier al enkele keren gezegd. De regering van Oekraïne verkeert in een crisis. Die crisis bestaat uit meerdere delen. Voordat ik daar op in ga, schets ik het grote dilemma dat voorligt bij president Zelensky.
- Het vrijwillig opgeven van grondgebied. Dat zal een zeer hevige reactie uit delen van de krijgsmacht en nationalistische Oekraïners veroorzaken. Het is uiterst rechts dat een onevenredig grote invloed heeft op de maatschappij. Ongetwijfeld zal er in die kringen ook een negatieve reactie volgen op een status quo langs de huidige bestandslijn, maar gebied opgeven is een absolute no go. Als Zelensky dat doet om de oorlog te bekorten is de kans groot dat het geweld onder Oekraïners zal toeslaan.
- Doorvechten kan aan de bestandslijn in zuid- en oost-Oekraïne met de nadruk op de gefortificeerde steden Kramatorsk, Slovyansk en Dobropillya. De Russische voortgang is erg gering. Nieuwe aanvalspogingen zouden ingezet kunnen worden deze winter om de druk op de Oekraïense krijgsmacht te houden.
- Waarschijnlijker is het vervolgen van luchtbombardementen op de energie-infrastructuur. Elke dag met drones en raketten. Als Rusland er in slaagt de energievoorziening en toevoer van water en gas stuk te maken, dan wordt de druk op de bevolking enorm om er vandoor te gaan. De druk ook om alsnog toe te geven.
Met deze dilemma’s moet Zelensky de winter in en is hij deze week naar New York gegaan om proberen de Amerikanen gunstiger te stemmen.
De nieuwste Amerikaanse onderhandelingspoging
Begin september deed de Amerikaanse onderhandelingsploeg Wittkopf en Kushner en nieuwe poging om tot een einde van de oorlog te komen. Daarvan kwam op dat moment niets terecht. Trump heeft zondag 20 september Zelensky gemeld dat hij graag met hem overlegt over vrede. Daarbij vroeg Trump Oekraïne ook af te zien van bombardementen op Russische olieraffinaderijen. Het argument dat hij gebruikte is ‘diesel, diesel, diesel’. Trump suggereert dat het raken van Russische olieraffinage de wereldprijs voor diesel beïnvloed. Dat is amper het geval, de grootste invloed op de prijs van olie en olieproducten is de Amerikaanse oorlog tegen Iran. Maar over ruim vijf weken zijn er verkiezingen voor het Amerikaanse parlement. Zijn partij staat op verlies bij die verkiezingen en met deze retoriek hoopt hij de Amerikaanse kiezers te verwarren.
Volgens Umerov, de Oekraïense hoofdonderhandelaar die de afgelopen week met het Amerikaanse onderhandelingsteam heeft gepraat, gaat het ontwikkelen van een gezamenlijk Amerikaans-Oekraïense positie heel goed. De meeste verschillen van mening zijn opgelost. Zegt Umerov. Een onmiddellijk staakt-het-vuren én de positie van Oekraïne in Europa of de wereldorde moeten nog worden afgestemd. Dat is natuurlijk net het kritische punt waar Zelensky de VS smeken om Rusland van aanvallen af te houden.
Rusland wil geen onmiddellijk staakt-het-vuren als Oekraïne de provincie Donetsk niet opgeeft. Zoniet dan gaat de oorlog door. Oekraïne moet ook afzien van militaire integratie in de Westerse wereld.
Zelensky meldde in de Algemene Vergadering van de VN dat de Oekraïense bombardementen Rusland zwaar zullen beschadigen en dan zal Generaal Winter aan de kant staan van Oekraïne.
Ondanks deze retoriek is er de afgelopen dagen er weldegelijk gewerkt aan onderhandelingen en een diplomatiek project. Oekraïne probeert met de VS plannen op te stellen die Rusland tot inschikken moeten aanzetten.
Europa heeft geen plannen voor een oplossing. De EU en 49 landen (waaronder Nederland) volstonden met het afgeven van een solidariteitsverklaring. Dat is de diplomatie van Europa die er op gericht is dat Oekraïne het gewoon moet volhouden.
Inmiddels beginnen er bilaterale gesprekken tussen Rusland en de VS.
De Oekraïense crisis – politieke dimensie
Het is alweer een maand geleden dat de minister van Fedorov luid protesterend de regering moest verlaten. Een van de laatste opmerkingen van Fedorov was dat Oekraïne de oorlog langzaam maar zeker aan het verliezen is. Dat was toen in de maand augustus het duidelijkste bewijs van de politieke crisis in de top van de Oekraïense staat. Fedorov meende de oplossing voor dit probleem te hebben. Zijn impuls in de hoogtechnologische Oekraïense wapenindustrie die daarmee meer schade aan de Russische oorlogvoerende capaciteit zou toebrengen.
De kern van de kritiek van Fedorov, Oekraïne’s strategie werkt niet, werd al jaren geleden door linkse critici geformuleerd. Hier is vaker gerefereerd aan Volodymyr Ishchenko die waarschuwde voor de uitputting van Oekraïne en een lot dat vergelijkbaar is met dat van landen als Syrië of Libië. Maar anders dan Fedorov heeft Ishchenko geen enkele positie in de Oekraïense staatsinstellingen.
Afgelopen week heeft Iulia Mendel zich met een gelijkaardige kritiek in het koor van opvallende critici gevoegd. Ze was van 2019 tot 2021 perssecretaris van Zelensky. Afgelopen week was zij uitgenodigd in het Europees parlement, om haar visie te geven. Vorige week zondag kondigde Zelensky een decreet af waarin ze sancties werden opgelegd. Dat resulteerde in een verbod om het parlementsgebouw in Straatsburg binnen te gaan. De maatregelen van Oekraïne blijken geldingskracht tot in het Europees parlement te hebben. Mendel zegt dat Oekraïne is uitgeput en in tot de rand van afgrond gebracht. In demografisch en sociaaleconomisch opzicht. Ze zegt dat er zeer grote behoefte is de strategie van uitputting te beëindigen. Het heeft geen zin te proberen af te troeven met beschadiging en uitputting. Doorgaan op deze weg is nationale zelfmoord. Dat zal er toe leiden dat Oekraïne hetzelfde lot als Afghanistan beschoren is. Zoals jullie van vorige maand kunnen herinneren, meldde ik dat in kritische kringen gediscussieerd wordt over de toekomstmodellen van Oekraïne.
Naast de optimistische visies over Oekraïne als een bloeiend lid van de EU en zelfs van de NAVO, zijn er geheel andere visies. In die realistische school is hoogste doel dat van de finlandisering. Net als Finland dat na twee oorlogen in de periode 1939-1945 een fors stuk van het grondgebied verloor, aan de Sovjet-Unie, was het politiek-militair neutraal en in economisch opzicht op het kapitalistische westen gericht. Dat duurde totdat het in 2023 lid werd van de NAVO en de finlandiseringspolitiek werd verlaten. Is een dergelijke finlandisering nog bereikbaar voor Oekraïne? Mendel denkt van niet.
De maatregelen die tegen Mendel zijn genomen, bewijzen dat de regering Zelensky niet van plan is zich op korte termijn van de gekozen werkwijze af te keren.
De Oekraïense crisis – de corruptie
Mendel wijst er in een artikel in The Spectator ook op dat de corruptie een wurgend niveau heeft bereikt, waarbij ze stelt van de duizenden mannen die door rekruteringsofficieren in een busje worden geduwd, hooguit 3% het front bereikt. De rest is door steekpenningen vrijgekocht. Een schokkend cijfer, erger dan waar dan ook aangetroffen. De corruptie is een algemeen erkend probleem, waaraan effectief veel te weinig wordt gedaan.
Inmiddels zijn er opnieuw hooggeplaatste personen uit de omgeving van de regering genoemd als dader of medeplichtige aan witwassen van steekpenningen.
De Oekraïense crisis – oorlog tussen inlichtingendiensten
Een ander opvallend en onthutsende gebeurtenis de afgelopen maand was de militaire confrontatie midden in Kyiv tussen de algemene inlichtingendienst SBU en de militaire inlichtingendienst HUR. De laatste beschikt over een gewapende militie die bestaat uit Russen die als vrijwilligers de Oekraïense zaak bevechten. Ze doen geheime operaties in Rusland. Een officier van de HUR en lid van dit korps, Stepan Kaplunov, wordt er door de SBU van verdacht toch voor Rusland te werken, te spioneren. Hij was gearresteerd en na een bekentenis vrij gelaten. De bekentenis zou afgedwongen zijn. Daarop ontstond, tot grote woede van president Zelensky een gewapende confrontatie met enkele zwaargewonden tot gevolg.
Enkele dagen later voerde Rusland een bombardement uit op het hoofdkantoor van de SBU midden in het regeringscentrum van Kyiv. Naast het feit dat niet precies duidelijk is, waarom dat gebeurde, was het tot nu toe een ongeschreven regel om niet te mikken op hoofdkwartieren in de hoofdstad.
Escalatie van de oorlog in Europa
Al viereneenhalf jaar bespreken we hier dat een van de kenmerken van deze oorlog ‘escalatie’ is. We zien het nu voor onze neus gebeuren.
De afgelopen maand is de discussie in toenemende mate gegaan over sabotageacties in Europese landen. De doorbraak was een mislukte aanval met drone op het vliegveld van Leipzig. Deze aanvallen worden aan Rusland toegeschreven. In juridische zin is er geen bewijs, maar de oorlogskoorts slaat toe en overal worden Russen vermoed, ook achter geheel andere zaken. De situatie is dat als het Westen geen wapens meer levert aan Oekraïne waarmee het Rusland zelf wordt geraakt, Rusland geen sabotageacties zal uitvoeren. Die boodschap was al eens door de vorige Hongaarse president Orban overgebracht in het Westen.
Afgelopen weekend verscheen een artikel in de Engelse krant The Guardian waarin chefs van een aantal inlichtingendiensten naar hun visie werd gevraagd. Het is al opmerkelijk dat geheime diensten in de krant hun visie geven. Maar een stuk of vijf die allemaal wijzen op het gevaar van Russische escalatie is bijzonder. De meeste sprekers wagen zich niet aan een voorspelde aanval op de Baltische staten. Maar de koorts is daardoor wel verder opgelopen. De Poolse minister van Buitenlandse zaken, Sikorski, stelde dat het Westen dan maar Rusland moet bedreigen in Kaliningrad. De Estse tv weet te melden dat de NAVO uitgebreide scenario’s klaar heeft liggen, ‘4000 pagina’s’.
Dit is een ernstige escalatie die zijn koortsachtig effect niet heeft gemist in de kletsende klasse aan de nationale borreltafels van talk-tv. Dat alles is niet best. Het betekent dat ik jullie graag zondag aanstaande al weer terug zie. En natuurlijk ook graag tot zaterdag 24 oktober. Stop de oorlogskoorts!
Guido van Leemput
24 september 2026
